Der, Die, Das – Nemis tilida artikellar oddiy va tushunarli
Nemis tilini o‘rganishni boshlagan har bir kishi, shubhasiz, yangi boshlovchilar uchun eng katta to‘siq bo‘lgan artikallarga duch keladi. Nega stol — “der Tisch” (erkak jinsi), sumka — “die Tasche” (ayol jinsi) va telefon — “das Telefon” (o‘rta jins)? Nemis tilida so‘zlashuvchilar bu tanlovni instinktiv ravishda amalga oshirishsa-da, til o‘rganuvchilar ko‘pincha o‘zlarini labirintga tushib qolgandek his qilishadi.
Lekin tushkunlikka tushmang! Artikallarni aniqlash uchun 100 foizlik universal qoida bo‘lmasa-da, nemis tili jins tizimi (grammatik jins) ko‘pincha mantiqiy qoliplarga bo‘ysunadi. Ushbu qo‘llanmada so‘zning ma’nosi va qo‘shimchalariga tayanib, artiklni qanday qilib deyarli har doim to‘g‘ri topishni o‘rgatamiz.
Nega artikallar juda muhim?
Nemis tili grammatikasida artikl gapning «langari» hisoblanadi. U nafaqat otning jinsini ko‘rsatadi, balki kelishikni(Kasus) ham belgilaydi. To‘g‘ri artiklsiz sifat qo‘shimchalarini to‘g‘ri qo‘llash yoki so‘zni kelishiklarda turlash imkonsiz. Artikallarni o‘zlashtirgan kishi, nemis tili tuzilishini ham o‘zlashtirgan bo‘ladi.
1. Erkak jinsi artikli: “Der” (Maskulinum)
Erkak jinsi nemis tilida juda keng tarqalgan. Biologik erkak jinsidagi mavjudotlardan tashqari, deyarli har doim “der” artiklini talab qiladigan aniq toifalar mavjud.
“Der” uchun ma’no guruhlari
- Erkak kishilar va kasb nomlari: Biologik jihatdan erkak bo‘lgan yoki erkak kishining kasbini tasvirlaydigan barcha so‘zlar.
- Misollar: der Bruder (aka/uka), der Onkel (amaki/tog‘a), der Arzt (shifokor), der Pilot.
- Taqvim ma’lumotlari: Taqvimdagi vaqt oralig‘i bilan bog‘liq deyarli barcha so‘zlar.
- Hafta kunlari: der Montag, der Mittwoch, der Freitag.
- Oylar va fasllar: der Januar, der Mai, der Winter, der Sommer.
- Tabiat hodisalari va ob-havo: Nemis tilida tabiat ko‘pincha erkak jinsiga mansub.
- Misollar: der Schnee (qor), der Regen (yomg‘ir), der Wind (shamol), der Nebel (tuman).
- Dunyo tomonlari: der Norden (shimol), der Süden (janub), der Westen (g‘arb).
- Ichimliklar (asosan alkogolli):
- Misollar: der Sekt, der Wein (vino), der Saft (sharbat), der Kaffee (Istisno: das Bier).
- Avtomobil markalari: Bu yerda biz “der Wagen” (avtomobil) so‘ziga ishora qilamiz.
- Misollar: der Mercedes, der Volkswagen, der Audi, der Tesla.
“Der” uchun grammatik qo‘shimchalar (suffikslar)
Agar so‘z quyidagi bo‘g‘inlardan biri bilan tugasa, u deyarli 100 foiz erkak jinsiga mansub bo‘ladi:
- -er (ko‘pincha asboblar yoki shaxslar): der Lehrer (o‘qituvchi), der Toaster, der Computer.
- -ismus: der Optimismus, der Realismus, der Tourismus.
- -ant / -ent: der Praktikant, der Absolvent, der Präsident.
- -or: der Motor, der Monitor, der Autor.
- -ist: der Polizist, der Journalist, der Tourist.
2. Ayol jinsi artikli: “Die” (Femininum)
Statistikaga ko‘ra, “die” nemis tilida eng ko‘p qo‘llaniladigan artikldir. Ko‘plab ot qo‘shimchalari so‘zni avtomatik ravishda ayol jinsiga aylantiradi.
“Die” uchun ma’no guruhlari
- Ayol kishilar va kasblar:
- Misollar: die Schwester (opa/singil), die Tante (amma/xola), die Ingenieurin (ayol muhandis), die Ärztin(ayol shifokor).
- O‘simliklar va gullar: Nemis tilida tabiat odatda ayol jinsida «gullaydi».
- Misollar: die Rose, die Tulpe (lola), die Orchidee, die Tanne (archa).
- Texnika va transport (havo va suv): Mashinalar erkak jinsi bo‘lsa-da, kemalar va samolyotlar asosan ayol jinsiga mansub.
- Misollar: die Titanic, die Boeing, die Lufthansa.
- Meva turlari:
- Misollar: die Birne (nok), die Banane, die Kirsche (olcha) (Istisno: der Apfel).
“Die” uchun grammatik qo‘shimchalar (suffikslar)
Bu artiklni aniqlashning eng ishonchli yo‘lidir. So‘zning oxiriga e’tibor bering:
- -ung (juda keng tarqalgan!): die Hoffnung (umid), die Lösung (yechim), die Wohnung (kvartira).
- -heit / -keit: die Freiheit (ozodlik), die Sicherheit (xavfsizlik), die Höflichkeit (muloyimlik).
- -schaft: die Gesellschaft (jamiyat), die Nachbarschaft, die Freundschaft.
- -tät (o‘zlashgan so‘zlarda): die Universität, die Identität, die Qualität.
- -ion: die Station, die Information, die Kommunikation.
- -ie: die Energie, die Kopie, die Theorie.
- -ik: die Musik, die Logik, die Politik.
- -ur: die Kultur, die Natur, die Tastatur (klaviatura).
- -anz / -enz: die Toleranz, die Existenz, die Differenz.
3. O‘rta jins artikli: “Das” (Neutrum)
O‘rta jins ko‘pincha mavhum narsalar, metallar va kichraytirish shakllari uchun «umumiy quti» vazifasini o‘taydi.
“Das” uchun ma’no guruhlari
- Metallar va kimyoviy elementlar:
- Misollar: das Gold, das Silber, das Kupfer (mis), das Aluminium.
- Otlashgan rang nomlari:
- Misollar: das Blau, das Rot, das Grün.
- Otlashgan fe’llar (harakat-nomi): Fe’lni ot sifatida ishlatganimizda.
- Misollar: das Lernen (o‘rganish), das Schwimmen (suzish), das Essen (ovqat).
- Mamlakatlar va shaharlar (odatda artiklsiz, lekin artikl kelsa — o‘rta jins bo‘ladi):
- Misollar: das schöne Berlin, das moderne Japan (die Schweiz kabi istisnolar mavjud).
“Das” uchun grammatik qo‘shimchalar (suffikslar)
- -chen / -lein (kichraytirish shakllari): Bu qo‘shimchalar har qanday so‘zni, u avval qaysi jinsda bo‘lishidan qat’i nazar, o‘rta jinsga aylantiradi!
- Misollar: das Mädchen (qizcha — biologik ayol bo‘lsa-da, grammatik jihatdan o‘rta jins!), das Brötchen(kichik non), das Häuschen (uycha).
- -ment: das Dokument, das Experiment, das Medikament.
- -um (lotincha kelib chiqish): das Museum, das Zentrum, das Datum.
- -ma: das Thema, das Drama, das Klima.
- -tum: das Eigentum (mulk), das Christentum (xristianlik).
Xususiyat: “Ge-” old qo‘shimchasi
Ge- bilan boshlanadigan va ko‘pincha narsalar to‘plamini (jamlovchi otlar) tavsiflaydigan so‘zlar odatda o‘rta jinsda bo‘ladi:
- Misollar: das Gepäck (yuk), das Geschirr (idish-tovoq), das Gebäude (bino), das Gespräch (suhbat).
Muvaffaqiyatli o‘rganish uchun professional maslahat:
So‘zlarni hech qachon artiklsiz yodlamang. “der Tisch”ni bitta uzun so‘z sifatida tasavvur qiling. Agar siz faqat “Tisch”ni yodlasangiz, gap tuzish uchun eng muhim vositangizni yo‘qotib qo‘yasiz.
«Oltin qoidalar» xulosasi:
- Shaxslar: Biologik jins deyarli har doim g‘alaba qozonadi.
- Qo‘shimchalar: Ular so‘zning ma’nosidan ko‘ra ishonchliroq. Har doim so‘zning oxiriga qarang!
- Ko‘plik: Ko‘plikda artikallar bilan bog‘liq muammolar yo‘qoladi — nemis tilida barcha ko‘plikdagi so‘zlarning artikli istisnosiz “die” bo‘ladi.


